CÁI NHÌN VỀ TỰ DO

Chúng ta không thể phủ nhận việc con người hôm nay chiếm hữu và hưởng thụ nhiều hơn. Nhưng hơn bao giờ hết, con người cảm thấy cô đơn, đau khổ, lạc lõng, thiếu vắng tình yêu, nên con người càng khao khát được tự do và hạnh phúc. Chúng ta thử dừng lại vài khoảnh khắc sau ngày làm việc vất vả để suy tư về điều đó. Nếu hạnh phúc con người được đo lường bằng mức độ chiếm hữu và hưởng thụ, lẽ ra con người ngày nay hạnh phúc hơn bất cứ ai vào thời điểm khác trong lịch sử chứ ? Nhưng tại sao con người vẫn thấy mình bất hạnh ?

Hãy nhìn vào thực tế hôm nay : xã hội dường như làm đảo lộn tất cả mọi trật tự luân lý do chủ thuyết sai lầm như thuyết duy vật, «sống hưởng thụ». Thật sai lầm, khi con người cho mình có quyền tự do hưởng thụ tất cả mọi sự và khai trừ Thượng Đế ra ngoài cuộc sống. Đại diện cho nền văn minh Tây Âu, triết gia Frederic Nietzsche tuyên bố : «Thượng Đế đã chết rồi». Con người coi mình làm chủ tự do tuyệt đối. Trong khi đó, Thiên Chúa là Đấng tự do tuyệt đối thì con người lại truất phế Ngài. Phong trào triết học hiện sinh mà ông tổ là Jean Paul Sartre, đã nhân danh tự do tuyệt đối của con người, khi nói : «Con người chỉ có tự do đích thực, khi con người nhảy lên làm Thiên Chúa, vì còn chấp nhận Thiên Chúa, con người sẽ mất hết tự do».

Chủ thuyết đó đã ăn sâu vào tâm trí con người, làm giảm đi tinh thần cũng như giá trị sự sống. Hơn nữa, với xã hội hôm nay, tự do hưởng thụ và tự do khoái lạc là điều thích hợp, biện minh cho sự từ chối và quên lãng Thiên Chúa. Để bù lại đó là xã hội đồi trụy, biết bao thứ tiêu khiển tìm cách khỏa lấp cơn khát của lương tâm là giá trị tinh thần được sống mà Thiên Chúa qua Đức Kitô đã ban cho : «Ta đến để cho chiên được sống và sống dồi dào» (Ga10,10).

Quả là thảm trạng cho thế giới tương lai, trong khi nhân loại đặt tin tưởng vào thế hệ mới, tương lai rực rỡ của giới trẻ. Họ đang làm gì và sống thế nào ? Trước mắt nhân loại đang nhìn thấy đa số thế hệ trẻ lao mình xuống vực thẳm trong sự đồi bại. Bởi họ trực tiếp đón nhận chủ thuyết lệch lạc như miếng mồi ngon hợp khẩu vị. Do đó, xã hội bị chìm sâu trong trụy lạc và tội ác như : hút xách, ma túy, mại dâm, tham nhũng, cướp giật, bóc lột... tạo nên mối lưu tâm trăn trở cho các nhà lãnh đạo cũng như cho toàn nhân loại.

Một cách nào đó, con người đã đi lệch con đừng của Thiên Chúa, đánh mất sự quân bình giữa hai thái cực : một bên là tâm linh và bên kia là thể xác. Chính vì sự mất quân bình ấy, con người cảm thấy đau khổ, mất tự do và không còn có đời sống thoải mái (trong trật tự của Thiên Chúa). Con người bị giam hãm, chịu cảnh tù đày giữa thế giới bao la rộng lớn, giữa khung trời cao vút.

Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II từng khuyến cáo nhân loại hãy đứng dậy, hãy vùng lên thoát khỏi sự kiềm tỏa của nỗi kinh hoàng sợ sệt, để trở về nguồn tức là trở về với Đấng đã dựng nên muôn vật. Đó là chân lý mà các nhà hiền triết như Lão Trang, Lão Tử đã hội ngộ trùng phùng với giáo huấn của các Giáo phụ trong Hội Thánh. Còn đối với cá nhân mỗi người, chúng ta đã làm và đang làm gì để giúp ích cho Giáo Hội cũng như xã hội được đứng lên lập lại sự thăng bằng giữa hai lĩnh vực : Tinh Thần và Vật Chất ? Đó là ý thức được sự giới hạn và bất toàn của mình : sai sót, bất cẩn…, để sửa lỗi, xin ơn tha thứ và hoán cải.

E. Trúc Giang, SPC

TRÁI TIM HIỂU BIẾT

Chúng ta nghe quen câu nói nổi tiếng của triết gia người Pháp, Blaise Pascal (1623-1662) : “Trái tim có lý lẽ riêng mà lý trí không thể lý giải”. Nhưng, lý lẽ riêng của trái tim là gì ? Đó phải chăng là cảm xúc và sự lựa chọn của nó ? Quả thật, cảm xúc của trái tim dạt dào và sự lựa chọn cũng rất riêng tư. Đứng trước một tuyệt phẩm hai người bạn thân không có cùng cảm xúc và cũng ít có sự lựa chọn chung. Đó là lý lẽ của trái tim !

Tuy nhiên, nếu như trái tim gắn liền với cảm xúc thì cung bậc của nó cũng rất biến tấu và không mấy cố hữu. Trái tim vần xoay như thể thiên nhiên theo bốn mùa xuân – hạ - thu - đông. Trái tim nồng ấm, trái tim giá lạnh ; trái tim của sự nhiệt huyết và của sự hững hờ.

Trước Pascal, Augustinô (354-430), giám mục thành Hippone (Bắc Phi) lại nói về “trái tim hiểu biết”. Đó là trái tim của lý trí và biết lắng nghe. Nó không chỉ đập theo nhịp đập cảm xúc mà còn nhịp đập của sự hiểu biết. Nó là nơi của kinh nghiệm hiện sinh. Kinh nghiệm này đưa ta đi xa hơn trong việc tìm ý nghĩa cuộc sống. Cuộc hành trình tìm kiếm này được thực hiện bằng cả lý trí lẫn cảm xúc. Như bất chợt một ý nghĩ, một cảm xúc nào đó làm trái tim rung động và thúc đẩy ta tìm kiếm. Việc tìm kiếm lớn lao nhất là đi tìm ý nghĩa cuộc sống và Đấng mời gọi ta đến với điều thiện hảo.

Gần chúng ta, trong thời đại trái ngược giữa khuynh hướng đa cảm - người ta dễ bị kích động bởi hình ảnh và lý trí độc đoán, Đức Giáo Hoàng Bênêđíctô XVI trong thông điệp Caritas in veritate (Yêu thương trong sự thật, 2009) nhấn mạnh mối tương quan hỗ tương mang tính xây dựng giữa hai yếu tố “tình yêu” và “sự thật”. Tình yêu không chỉ cảm xúc, nhưng còn “yêu thương trong sự thật”. Sự thật không chỉ là thứ nguyên lý xơ cứng, nhưng là nhịp đập của trái tim biết lắng nghe.

Tóm lại, trái tim hiểu biết mách bảo con người tìm kiếm sự khôn ngoan. Hơn nữa, theo truyền thống Kinh Thánh, đức không ngoan phản ảnh dung mạo Đấng Tối Cao. Quả vậy, sách Khôn ngoan nói về đức khôn ngoan bằng từ ngữ sau : “Đức Khôn Ngoan là kho báu vô tận cho con người. Chiếm được Đức Khôn Ngoan là được nên bạn hữu với Thiên Chúa, và được Người tin cậy, vì đã tiếp nhận lời dạy dỗ bảo ban” (Kn 7,14). Trái tim hiểu biết là trái tim của người tìm kiếm Thiên Chúa.

Trần Văn Khuê

KINH NGHIỆM THỜI GIAN, KINH NGHIỆM VỀ SỰ HIỆN HỮU

Sự vận hành thời gian được rút gọn cách dễ hiểu hơn theo nguyên lý vật lý. Cách tính thời gian không chỉ chiếu theo sự chuyển vần thiên nhiên : Xuân – Hạ – Thu – Đông, nhưng còn thuộc phạm trù quy ước mang tính khoa học. Tuy nhiên, thời gian còn là khái niệm triết học rộng lớn bao trùm kinh nghiệm hiện sinh. Thời gian vật lý, nhưng còn là tâm lý và tâm linh. Hơn nữa, nó còn được soi chiếu dưới ánh sáng niềm tin tôn giáo : khởi nguyên và cánh chung ; khởi đầu và kết thúc ; bất biến và vô cùng. Cuộc sống con người là sự trải nghiệm về thời gian. Kinh nghiệm con người về thời gian vừa là hữu hạn và vô hạn.

Kinh nghiệm thời gian như kinh nghiệm về sự hữu hạn

Theo dòng thời gian mọi sự trở nên phôi phai và theo dòng thời gian mọi vật trở nên hao mòn. Đó là kinh nghiệm thuần túy của con người về thời gian. Với thời gian hình như tất cả đi về hồi kết thúc và lùi vào dĩ vãng. Không còn tuổi thơ hồn nhiên tung cánh thiên thần, không còn tuổi trẻ tràn đầy sức sống, không còn cái tuổi của sự nghiệp công danh đầy tham vọng. Tất cả chỉ còn là hoài niệm. Niềm đam mê cuộc sống nhiều lúc cũng cạn dần và mối tương quan con người cũng mai một.

Người ta chạy đua với thời gian và chiến đấu với nó. Cuối cuộc đua con người mệt mỏi. Lúc dừng lại trong giây lát ta thấy bất lực, tất cả đều vô nghĩa, cảm thấy hối tiếc. Kiếp con người không thể vượt khỏi cái hữu hạn trong thời gian. Câu hỏi cuối cùng về con người cũng là câu hỏi về chính tôi : tôi là ai và sống cho điều gì khi không thể níu kéo thời gian cũng không thể vượt thời gian ? Đó là kinh nghiệm về sự hữu hạn.

Kinh nghiệm thời gian như kinh nghiệm về sự vô tận

Tuy nhiên, kinh nghiệm về thời gian còn là kinh nghiệm về sự vô tận. Trải nghiệm từng biến cố luôn độc đáo. Ta đi từ ngạc nhiên này tới ngạc nhiên khác mà không bao giờ được định trước. Thời gian như sự đổi mới vô tận. Nó đưa ta vào thế giới và vũ trụ bao la, nơi đó khát khao tìm kiếm hạnh phúc vô biên. Mối tương quan thì hữu hạn, nhưng tình yêu thì vô hạn trong sự vô tận của thời gian.

Thời gian là thứ, cái và điều lớn lao hơn ta. Ta để mình cuốn hút vào trong đó và cảm nghiệm nó. Thời gian không chỉ hôm nay mà còn ngày mai và mãi mãi. Cái hữu hạn thời gian con người người được bao trùm bởi sự vô hạn. Ta là điểm nhấn và điểm sáng trong dòng vô tận thời gian. Con người nhỏ bé, nhưng lớn chan hòa trong cái vô tận.

Kinh nghiệm về sự vô tận là kinh nghiệm tìn kiếm cái vượt khỏi chúng ta, nhưng ta vẫn luôn tìm nó. Chính đều này đưa tra ra khỏi ý tưởng thời gian vật lý để đi vào kinh nghiện về sự hiện hữu. Sự hiện hữu trong thời gian, nhưng vượt thời gian. Đó là điều đưa ta tới ý tưởng về huyền nhiệm cuộc sống : mong manh như sợi tơ hồng, nhưng lung linh như dải ngân hà trong vũ trụ bao la và sự vô tận.

Kinh nghiệm thời gian là kinh nghiệm về sự hiện hữu !

Trần Văn Khuê

ĐẦU NĂM NÓI CHUYỆN CON NGƯỜI

Gần đây nhiều người Việt Nam trong nước – tâm huyết với vận mệnh Đất nước và lưu tâm tới nền nhân bản đảm bảo sự phát triển bền vững xã hội, khởi xướng phong trào vì nhân quyền. Tuy nhiên, phong trào này đang gặp phải dư luận trái chiều xuất phát từ suy nghĩ : Việt Nam đã là thành viên của Ủy ban Nhân quyền Liên hiệp quốc – dấu chứng về sự thăng tiến nhân quyền của Nhà nước, cũng như nó bị cho là đang chơi trò mưu mô chính trị - “diễn biến hòa bình”. Quả thật, phong trào vì nhân quyền đang đi vào điểm nhạy cảm chính trị, trong bối cảnh xã hội độc tôn chính trị của Đảng cộng sản Việt Nam được ghi trong điều 4 của Hiến pháp Nước CHXHCNVN, khi cổ võ quyền tự do cá nhân và dân sự : tự do tín ngưỡng, tự do mưu cầu hạnh phúc riêng, tự do ngôn luận, tự do khuynh hướng chính trị cũng như nhiều quyền dân sự khác.

Thế nhưng, nhân quyền không chỉ được gói gọn trong vấn đề chính trị, thậm chí nó không phải là vấn đề chính trị trong nghĩa quyền bính.

Nhân quyền đơn giản là vấn đề con người. Ý tưởng về con người gắn liền với giá trị nền tảng là nhân phẩm, đòi hỏi được tôn trọng nơi bất cứ nền văn hóa, tôn giáo và chính trị nào. Nó là nền nhân bản căn bản. Giá trị này gắn liền với con người ngay cả khi nó chưa biết tới chính trị hay sinh hoạt chính trị. Nhân quyền làm phần với con người hiện sinh : từ lúc sự sống được khởi sự cho tới lúc lìa đời và còn hơn thế nữa. Chính vì thế Giáo hội Công giáo, đặc biệt trong lãnh vực đạo đức sinh học : từ vấn đề phôi bào tới an tử, luôn khẳng định sự tôn trọng tuyệt đối với con người : quyền sống và được sống tròn đầy nhân phẩm và phát triển toàn vẹn con người không tùy thuộc vào phẩm chất cá nhân. Quan điểm này không chỉ được dựa trên nền thần học Công giáo mà còn trên nền nhân học phổ quát nói về con người tự nhiên. Nhân quyền là sự sống con người.

Việc một số người, đặc biệt trong chế độ chính trị toàn trị, thường dị ứng với hai từ “nhân quyền” bởi vì họ lẫn lộn, hay thậm chí đặt thế thù địch giữa nhân quyền và quyền lực chính trị. Hệ quả là nhân quyền chết dần mòn trong chế độ độc tài như điều tất yếu. Chúng ta nhận thấy chưa có bất cứ chế độ độc tài nào trong đó nhân quyền được tôn trọng đáng kể.

Đầu năm nói chuyện con người là nói về chúng ta. Chúng ta tin về giá trị con người là căn bản. Nhân phẩm, nhân quyền là giá trị nền tảng và được luật phổ quát thiết định. Đó là tiền đề của sự phát triển, là thước đo xã hội văn minh và sự phồn thịnh của đất nước. Mặt khác, chúng ta cũng ý thức rằng nhận thức giá trị là tiến trình. Tiến trình nhận thức đòi hỏi giáo dục và sự dấn thân không mệt mỏi vì con người và cho con người, cho hết thảy chúng ta và cho thế hệ mai sau.

Trần Văn Khuê

TIN VÀ NHÌN THẤY, đức tin từ cái nhìn của Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô

 Từ lúc lên ngôi Đức Giáo hoàng Phan-xi-cô từng ngày đang thu phục trái tim nhiều người. Họ không chỉ là chiên trong đàn : “Chiên ta thì nghe tiếng Ta, Ta biết chúng và chúng theo ta” (Ga 10,27), nhưng đó còn là người thuộc mọi tầng lớp, địa vị và vị thế xã hội khác nhau. Sức cuốn hút nơi con người Phan-xi-cô, theo đánh giá của nhiều người, là sự thân thiện, cởi mở, gần gũi. Gương mặt khả ái toát lên tâm hồn của người mục tử nhân hiền.

Tuy nhiên, mạch suối tuôn trào nguồn sống không ở nơi phong thái tự nhiên, nhưng từ tâm tình của người môn đệ Chúa Giê-su sống xác tín vào tình yêu như thánh Phao-lô : “Tình yêu Đức Ki-tô thôi thúc chúng tôi” (2Cr 5,14), và “Tôi sống, nhưng không còn phải là tôi, mà là Đức Ki-tô sống trong tôi” (Gl 2,20). Con đường tình yêu qua ánh sáng đức tin : “Nhờ ánh sáng của Ngài chúng con được nhìn thấy ánh sáng” (Tv 36,10). Từ đó, trong cái nhìn của Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô, nền tảng đức tin là mối tương quan nội tại giữa “tin” và “nhìn thấy” : “Nào Thầy chẳng nói với chị rằng nếu chị tin, chị sẽ được thấy vinh quang Thiên Chúa sao ?” (Ga 11,40), Chúa Giê-su nói với cô Ma-ri-a sau khi làm cho La-da-rô sống lại. Cái nhìn này được Đức Giáo Hoàng khai triển trong Thông điệp “Ánh sáng đức tin” (thông điệp được viết chung cùng với Đức Giáo Hoàng Bê-nê-đíc-tô XVI, 6/2013) cũng như trong Tông huấn “Niềm vui Phúc âm” (11/2013).

Ánh sáng đức tin không phải là thứ “ánh sáng ảo giác” làm cho con người mộng mị, ngây ngô và mù quáng. Nó cũng không phải là “sự tự an ủi” theo cách “hãy vui sướng hồn ta ơi” mà triết gia người Đức, Nietzsche, phê bình (x. Ánh sáng đức tin, s. 2&3). Nhưng, “đức tin được sinh ra từ sự gặp gỡ với Thiên Chúa hằng sống, Đấng kêu gọi và biểu lộ tình yêu của Ngài cho chúng ta. Tình yêu đó đi bước trước và trở thành đá tảng vững chắc để chúng ta có thể xây dựng đời sống” (x. Ánh sáng đức tin, s. 4). Lý giải đức tin là từ kinh nghiệm gặp gỡ Thiên Chúa hằng sống và qua ánh sáng đức tin chúng ta nhìn thấy tình yêu của Ngài, như thánh Gio-an viết : “Điều vẫn có ngay từ lúc khởi đầu, điều chúng tôi đã nghe, điều chúng tôi đã tận mắt thấy, điều chúng tôi đã chiêm ngưỡng, và tay chúng tôi đã chạm đến, đó là Lời sự sống” (1Ga 1,1).

Tin và nhìn thấy được Kinh Thánh Cựu Ước mô tả qua đức tin của Áp-ra-ham. Ông nghe tiếng Chúa và đáp lại lời mời gọi, nhưng chưa bao giờ nhìn thấy dung mạo của Ngài. Tuy nhiên, nhờ tin vào lời hứa của Thiên Chúa mà ông được tận mắt thấy hậu duệ mình. Cũng vậy, đức tin của dân Do-thái cũng là đức tin nhìn thấy. Họ đã nhìn thấy vinh quang Thiên Chúa thực hiện trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc, đặc biệt với biến cố xuất hành (x. Ánh sáng đức tin, s. 12). Bước sang thời kỳ Tân Ước, lắng nghe và thị giác là hai yếu tố nền tảng của đức tin Ki-tô giáo : “Chân lý mà đức tin mở ra cho chúng ta là chân lý được đặt trọng tâm nơi sự gặp gỡ Đức Ki-tô, chiêm ngắm đời sống của Ngài, nhận ra sự hiện diện của Ngài. Trong ý nghĩa này, thánh Tô-ma A-qui-nô nói về oculata fides của các Tông đồ - đức tin nhìn thấy ! – thị giác thể lý về Đấng phục sinh. Họ nhìn thấy Đức Giê-su phục sinh với đôi mắt và họ đã tin, có nghĩa là họ đã có thể đi vào chiều sâu của những gì họ nhìn thấy để tuyên xưng Con Thiên Chúa, ngự bên hữu Chúa Cha (x. Ánh sáng đức tin, s. 30). Thánh Gio-an nói nhiều về mối tương quan giữa “tin” và “nhìn thấy” này. Chính tác giả cuốn Tin Mừng thứ 4 cũng đã xác nhận điều này qua sự kiện ngôi mộ trống : “Ông đã thấy và đã tin” (x. Ga 20,1-10). Mặt khác, “Đức tin không chỉ hướng nhìn về Đức Giê-su, mà còn có cái nhìn từ cách nhìn của Đức Giê-su, với đôi mắt của Ngài : nó là biểu đạt cách nhìn của Đức Giê-su” (x. Ánh sáng đức tin, s.18).

Như vậy, tin và nhìn thấy có tầm quan trong trong đời sống đức tin của người Ki-tô hữu. Tin và nhìn thấy là ánh sáng cho họ không chỉ nhìn thấy Thiên Chúa qua việc lắng nghe Lời và chiêm ngắm đời sống của Ngài, mà còn nhìn thấy Ngài qua gương mặt người anh em. Đôi mắt lắng nghe giúp họ có tầm nhìn rộng lớn bao quát toàn bộ chương trình của Thiên Chúa từ khởi đầu công trình tạo dựng (x. Ánh sáng đức tin, s. 29). Tin và nhìn thấy còn mang chiều kích cộng đoàn trong việc cử hành phụng vụ và mối tương quan con người. Trong Tông huấn Niềm vui Phúc âm Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô đã dành nhiều trang để  nói về phụng vụ là “nơi Thiên Chúa đến viếng thăm dân Ngài” cũng như gương mặt của Ngài được biểu lộ qua mối tương quan cộng đoàn. Ánh sáng đức tin cho họ nhìn thấy Thiên Chúa.

Trần Văn Khuê

ĐÔI ĐIỀU GHI NHẬN TỪ BÁO CHÍ

Thông tin đại chúng là một trong những thành tố làm phát triển xã hội. Đặc biệt công nghệ thông tin kỹ thuật số đã làm cuộc cách mạng truyền thông trong kỷ nguyên chúng ta. Ngoài khía cạnh tiêu cực như mất khả năng kiểm soát và kiểm chứng nguồn thông tin, chúng ta có thể nói thông tin đại chúng hôm nay mau lẹ và hiệu quả. Chúng góp phần thăng tiến con người trong việc cổ võ giá trị nhân bản và lên án những gì chống lại con người cũng như giúp tiến trình dân chủ hóa đời sống xã hội. Chúng thực sự đảm nhận sứ mệnh lớn lao là giáo dục như quan điểm của Emmanuel Kant.

Tuy nhiên, mặt khác chúng cũng bị sử dụng như công cụ chính trị. Lúc đó chúng không còn là chính nó, nhưng trở thành nô lệ của thứ chủ nghĩa không tưởng cực đoan mù quáng, thiếu cởi mở và khát khao tìm kiếm chân – thiện – mỹ. Dung mạo của nó có thể bị nhận diện khi chúng ta tham khảo và đối chiếu. Các ví dụ sau đây chưa đủ để kết luận điều được nêu ra trên đây, nhưng cho phép chúng ta đặt câu hỏi về tính giáo dục mà mục tiêu của nó là nhắm tới nền nhân bản và đạo đức trong từng nội dung truyền thông.

Các trích đoạn thông tin trình bày dưới đây về những sự kiện gần đây từ vào đầu tháng 12 (2013) tới nay. Cột bên trái trích đăng báo chí Việt Nam và cột bên phải trích đăng báo chí Pháp.

Trung Quốc giám sát oanh toạc cơ Mỹ trên biển Hoa Đông "Quân đội Trung Quốc giám sát toàn bộ quá trình, kịp thời nhận biết và phán đoán đó là máy bay của Mỹ. Trung Quốc có khả năng thực hiện quyền kiểm soát tại vùng không phận này", AFP dẫn lời Đại tá Cảnh Nhạn Sinh, người phát ngôn Bộ Quốc phòng Trung Quốc.                      (http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/trung-quoc-giam-sat-oanh-tac-co-my-tren-bien-hoa-dong-2916068.html).	Đọ sức trên Biển Hoa Đông : Trung Quốc bất lực trước đòn thị uy của Mỹ « Quân đội Trung Quốc đã theo dõi toàn bộ quá trình bay (của hai chiếc B-52), đã thực hiện trong một thời hạn hợp lý việc nhận dạng và xác định rõ đó là loại máy bay Mỹ nào ». Trên đây là nội dung thông cáo vào hôm nay, 27/11/2013, của Bộ Quốc phòng Trung Quốc, liên quan đến sự kiện hai pháo đài bay B-52 của Mỹ đã đột nhập mà không hề báo trước vào vùng phòng không mà Bắc Kinh vừa thành lập bao trùm không phận quần đảo Senkaku/Điếu Ngư trên Biển Hoa Đông. Phản ứng này được coi là một lời thừa nhận sự bất lực của Bắc Kinh trong việc buộc nước khác công nhận hành vi đơn phương mở rộng khu vực vùng gọi là « nhận dạng và phòng không » của Trung Quốc nhằm áp đặt chủ quyền của họ trên một vùng cho đến nay vẫn được coi là không phận quốc tế. (http://www.viet.rfi.fr/chau-a/20131127-do-suc-tren-bien-hoa-dong-trung-quoc-bat-luc-truoc-don-thi-uy-cua-my)
Học sinh Việt Nam xếp hạng cao hơn Anh, Mỹ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2012 vừa công bố kết quả khảo sát, theo đó, học sinh Việt Nam xếp thứ 17 về Toán trên tổng số 65 nước tham gia. Vị trí này cao hơn nước Mỹ và Vương quốc Anh.  (http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/giao-duc/hoc-sinh-viet-nam-xep-hang-cao-hon-anh-my-2918919.html).	Giáo dục, làm sao nước Pháp có thể phục hồi Kết quả khảo sát PISA cho thấy học sinh Pháp thụt lùi về khả năng toán học và hơn bao giờ hết vô địch về sự mất cân bằng. Vincent Peillon, Bộ trưởng giáo dục, nhận định « kết quả này là không thể chấp nhận được ». Về phần mình, Thủ tướng Jean-Marc Ayrault đánh giá đó là “cú điện gật”. Hệ thống giáo dục của chúng ta có thể vượt dốc ? Các chuyên gia và giáo viên đề xuất đường hướng nghiên cứu. (http://www.la-croix.com/Famille/Education/Education-comment-la-France-peut-rebondir-2013-12-03-1070543). Khảo sát PISA : “Không giúp giảm thiểu, hệ thống học đường chúng ta làm gia tăng chênh lệch trình độ” Pháp vừa nhận được kết quả rất tồi từ PISA, được tổ chức bởi OCDE. Ấn bản 2012, vừa mới được công bố vào ngày 03 tháng 12, xác nhận tính chất chắc chắn của khảo sát trước đây : tính mất cân đối của hệ thống học đường chúng ta. Đó là hệ thống đào sâu sự khác biệt giữa “học sinh tốt” và “học sinh xấu”. Nó giúp con em công nhân viên chức và giáo viên thành công, nhưng lại không phải cho những học sinh xuất thân từ giới trung lưu và lao động. (http://www.lemonde.fr/ecole-primaire-et-secondaire/article/2013/12/04/loin-de-reduire-les-differences-de-niveau-notre-college-les-accroit_3524945_1473688.html?xtmc=education&xtcr=22).
Việt Nam tăng 7 bậc trong xếp hạng chống tham nhũng Tổ chức Minh bạch Quốc tế (TI) hôm nay công bố bảng xếp hạng chống tham nhũng toàn cầu, trong đó Việt Nam đứng thứ 116, tăng 7 bậc so với năm ngoái. (http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/viet-nam-tang-7-bac-trong-xep-hang-chong-tham-nhung-2918470.html). Bảng xếp hạng về tham nhũng : Việt Nam đứng thứ 116/177 Trong năm 2013, Việt Nam giành được 31 điểm. Với số này điểm này đã đưa Việt Nam vào vị trí thứ 116. Trong khi đó, các quốc gia láng giềng của Việt Nam cũng không nhận được thứ hạng cao. Lào được 26 điểm, xếp thứ 140. Campuchia được 20 điểm, xếp ở vị trí 160. Thái Lan được 35 điểm, xếp thứ 102. Trung Quốc được 40 điểm, đứng ở vị trí 80. Báo cáo cũng cho biết, tham nhũng là vấn đề rất phổ biến trên thế giới. Có tới 50% trong số các nước được xếp hạng có điểm số từ 50 trở xuống. Ông Huguette Labelle, Chủ tịch TI nhận định, báo cáo năm nay cho thấy tất cả các quốc gia vẫn đối mặt với mối đe dọa về tham nhũng ở mọi cấp của chính phủ, từ hoạt động cấp phép ở địa phương cho tới thực thi của pháp luật. (http://congan.com.vn/?mod=detnews&catid=707&id=508326).	Việt Nam vẫn bị xếp vào diện các nước "dưới trung bình" vì tham nhũng   Vào hôm nay, 03/12/2013, Tổ chức Minh bạch Quốc tế Transparency International – một định chế chống tham nhũng rất có uy tín - đã công bố bảng chỉ số cảm nhận tham nhũng 2013 của mình. Trong số 177 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới được đánh giá, tình trạng Việt Nam vẫn bị xem là kém cỏi, bị xếp thứ 116. (http://www.viet.rfi.fr/viet-nam/20131203-viet-nam-van-bi-xep-vao-dien-cac-nuoc-duoi-trung-binh-vi-tham-nhung)
…	…

Bạn nghĩ gì về khác biệt trong cách đặt vấn đề và trình bày trên đây ? Chúng ta phải thừa nhận khó đặt cách so sánh thích hợp giữa nước Pháp và Việt Nam chúng ta. Bất cứ sự so sánh nào cũng sẽ khập khiễng ở nhiều cấp độ : văn hóa, truyền thống, giáo dục, sự phát triển và vị thế trên thế giới, ngay cả khi Pháp đang gặp phải nhiều vấn đề xã hội như hôm nay. Báo chí Pháp rất khắt khe với Chính phủ trong chính sách phát triển đất nước. Sự khắt khe này hoàn toàn không mang tính “thù nghịch” và cũng không bị kết tội là “chống phá Nhà nước”. Nó giúp nước Pháp nhìn thấy rõ hơn con đường phía trước. Nói tóm lại, bất cứ sự tự biện chủ quan nào cũng sẽ là lực cản của sự phát triển.

Trần Văn Khuê

GIÁO DỤC TỪ CÁI NHÌN CỦA EMMANUEL KANT

Trong số bài trên trang blog Saokhue, tôi đã đăng hai bài viết ngắn về giáo dục : “Giáo dục nhân tâm : mẹ của mọi nền giáo dục”[1] và “Về vấn đề giáo dục”, được trích từ cuốn sách : “Những điểm tựa luân lý Ki-tô giáo”[2]. Hôm nay tôi tiếp tục gợi lên một vài điểm suy tư ngắn gọn về giáo dục khác từ cái nhìn của Emmanuel Kant (1724-1804). Ông đã dành nhiều phần để luận bàn về giáo dục trong các tác phẩm triết học chính yếu của mình.

Trong cuốn « Réflexions sur l’éducation »[3] (tạm dịch : Suy tư về giáo dục), Emmanuel Kant đặt giáo dục làm nền tảng trong tiến trình phát triển con người. Giáo dục bao hàm việc chăm sóc (soins), kỷ luật (discipline), hướng dẫn (instruction) và huấn luyện (formation). Tuy nhiên, bước nhảy của con người là đi ra khỏi thời kỳ phôi thai của phát triển - sự chăm sóc, tồn tại nơi mọi loài động vật như bản năng phụ thuộc. Tiến trình này được thực hiện qua giáo dục và nó làm cho con người thoát khỏi tình trạng động vật : “chuyển từ trạng thái động vật sang trạng thái con người”, theo cách nói của Kant. Con người không thể sống theo bản năng, mà theo lý trí. Giáo dục giúp con người đi đúng quỹ đạo của mục đích tự nhiên là sự hoàn thiện và đỉnh cao của sự hoàn thiện là đạo đức. Qua giáo dục con người lĩnh hội phẩm chất tự nhiên thuộc về nhân loại. Quả vậy, khuynh hướng thô thiển và tình trạng hoang dã tiềm tàng nơi con người. Vì thế, người không được giáo dục là người hoang sơ. Giáo dục làm cho con người trở nên người.

Tuy nhiên, chúng ta không thể không đặt câu hỏi : giáo dục là gì và như thế nào ? Đối với Kant, giáo dục giúp con người khả năng suy tư tự lập và hành động tự do. Nó là con đường đưa con người tới việc lĩnh hội tri thức và hành xử đạo đức. Tự do trong tư tưởng của Kant không phải là đối lập lại sự áp bức mang tính chính trị, nhưng là sự giải phóng khỏi khuynh hướng hoang dã nơi con người. Con người tự do là con người được giải phóng khỏi sự “áp bức” của bản năng và trở nên tự lập trong ý muốn và suy tư. Tự do vì thế mang tính đạo đức.

Triết gia phương Tây này là gương mặt tiểu biểu của phong trào Ánh Sáng ở châu Âu vào thế kỷ XVIII. Phong trào mà đối với Kant là nhằm nâng cao nhận thức qua giáo dục trong đời sống xã hội và chính trị. Nó đưa con người ra khỏi miền u minh để xây dựng nền cộng hòa và dân chủ. Dân chủ không tự nó sinh ra cũng như không trở thành điều hiển nhiên cách đơn thuần qua tuyên bố nhân danh nền cộng hòa. Nó là tiến trình qua giáo dục. Mốc thời gian này – từ Kant tới hôm nay, đối với chúng ta là quá xa xôi. Tuy nhiên, xem chừng suy tư của ông về giáo dục mang tính thời đại. Sự tồn tại một số thể chế chính trị độc tài trên thế giới cho chúng ta thấy giáo dục đang có vấn đề nơi đây. Cũng vậy, nhìn vào đời sống xã hội như hệ lụy của việc giáo dục tại Việt Nam nhiều nhân sĩ yêu nước đã từng cảnh báo về hệ thống và triết lý giáo dục “mất định hướng”[4]. Phải chăng quan điểm của Kant về giáo dục vẫn mang tính hợp thời cho mọi nền văn hóa ?

Trần Văn Khuê

---

[1] http://saokhue-saokhue.blogspot.fr/2011/08/giao-duc-nhan-tam-me-cua-moi-nen-giao.html

[2] http://saokhue-saokhue.blogspot.fr/2012/04/ve-van-e-giao-duc.html

[3][3] Bản dịch tiếng Pháp.

[4] X. Những vấn đề giáo dục hiện nay. Quan điểm & giải pháp (nhiều tác giả), NXB Tri Thức, 2007.